S’istòria de Sa Regina Joana

Jeanne_Ière_de_Naples,_dite_la_Reine_Jeanne,_comtesse_de_Provence

Sa Regina Joana

So vièlh Miquelet li plasiá de cuntar sa terribla ‘stòria. Èra grand, so vièlh Miquelet, e ben que siguèsse tant vièlh, caminava drech.

Sa velhaa de Calènas èra sa plus granda e sa plus seriosa velhaa de l’an. Davant totplen de gents, Miquelet, coma se èra un actor que segur de son saupre faire e de sa siu aparéncia, preparava sa siu votz. Abandonava aquel sera, per cuntar sa siu terribla ‘stòria, so dich, qu’emplegava si autres còps. Ja, sa soleta intonacion de sa siu votz n’aubligava au respièch. E clavelats d’estupor e d’emocion eraviam toi units per l’escotar sensa alen.

Començava em’ una votz rauca, per de brams e de respròchs :

« Escotatz emé respièch cen que pòu s’ira dei òmes, mas escotatz emé mai de respièch encara, cen que pòu s’ira de Diu. Gardatz en vòstra memòria so sovenir de sa granda malerosa Regina Joana. Que l’exemple de sa siu vida, sèrve a vi faire enavisar que sa tèrra es de Diu e que si òmes son que si èstres de Diu ! Que ne’n sèrve en ren d’èstre rei, que ne’n sèrve en ren d’èstre mescreent ! ».

Repilhava lo buf, sa siu votz si faiá mai doça e començava :

« En l’an 1343 sa granda malerosa Joana ven regina après son paigrand Robèrt. Pauc d’ans passèron que deguèt s’escapar dau siu grand país de Nàpol, so siu pòble d’alhà aviá fam e si marrits rics tradissián sa regina e son pòple.

Emb una pichina escòrta d’amics, Joana se’n ven escondre en Provença malerosa en so siu comtat.

Mas aquí encara si sius enemics l’asseguèron sensa caritat per li raubar toi li sius bens. A Niça, ‘stà de mes pi se’n ven escondre en si nòstri montanhas, e se’n ven estaire a Ròca Sparviera, ben aparat per sa autessa e si sius ròcs. Mas la marridetat dei sius enemics èra lònga. Utilisèron lo poder de sa moneda, crompèron so paure pòple.

Lo jorn davant Calènas, en l’an 1357, dau temps que toi si país crestians si preparavan emé jòia a la venguá dau fiu de Diu, Ròca Sparvièra si preparava au fach inhòble.

La regina non poguèt faire dire la messa en so siu castèl. So siu príor èra choc, si sius gents l’avian fach buure. Emé sa siu pietat ela venguèt a Coarasa per sa messa. Per camin, mai que d’un còup auguèt de visions. Arribaa en so colet, alora que veiá si pichons fuecs dau vilatge, vorguèt se’n tornar. A si aurelhas audia :

« La regina en venent de la messa, troverà taula messa ! »
« La regina en venent de la messa, troverà taula messa ! »
« La regina en venent de la messa, troverà taula messa ! »

Vorguèt se’n tornar, mas si sius gents diguèron qu’èran de sòmis. Au mitan de sa messa, s’es levaa sa regina, sa tèsta plena d’aquela prediccion. Qu’aviá decidit de se’n tornar a Ròca Sparvièra. Si gents, sa glèia èra cómola, èran ‘scandalizats, toi diguèron : « La regina a lo diaul en la tèsta, la regina a lo diaul en la tèsta, la regina a lo diaul en la tèsta ».

La regina camina lèu per retrovar lo siu castèl. Un còup en amont se n’avisava plus de Diu, aviá fam de fatiga e de frei. Si sius gents li donèron a manjar e se’n faguèt una forra. Basta augue finit lo siu past, que d’en so siu castèl, de totei si costats, si riïan, cridavan de marridetats : « A, a, a, que t’avèm agantaa esto còup ! ».

Espaventaa, se n’anèt lèu dins la siu cambra, e i descurbèt si doai tèstas dei sius pichons negaas en de sang. Soleta non sabiá que veniá de manjar la carn dei sius enfants. Venguá fòla sus lo còup, se n’anèt lèu d’aquel luec, calant vèrs Coarasa, cridant : « Malediccion ! Ò ròca, roquina, un jorn vendrà que sus si tius cimas, canterà plus ni gal ni galina, mas si cròps, si ‘sparviers e autres aucèls sarvatgiers ».

Cada nuech de Calènas, parèisse qu’aquela votz, clavelaa e cargaa de mal, si aude a s’entorn de Ròca Sparvièra, encuei sens’ ànima, e en róina ».


Nòtas :

Avem marcat lo texte tal coma foguèt lejut e enregistrat per lo vinil per far trabalhar los escolans sus lo rapòrt entre oral e escrich.
De mai, notaretz qu’entre la version orala e la version escricha, i son de diferéncias. Pòrtan per exemple sus los traches gavòts que, un còup dins lo texte escrich, desparèisson. Per exemple d’unas finalas –aa devenon un còup escrichas –ada.
Si vièlhs de Duranús apèlan ancara Ròca Sparvièra « Sa Ròca ». Sa populacíon qu’abandonèt so vilatge de Sa Ròca, s’es pi partiá entre S’Engarvin e Duranús.
Remarcam una majoritat d’emplec de « so, sa », article provenent de so latin IPSUM, trach tipic de so gavòt de sa valaa de S’Esteron (Roquesteron, Als Cròs, Gileta…), de so centre de sa valaa de Var (Tièri, Toet de Buelh, Massoins…), de so país levensan, de so sud de Tiniá (Sa Torre), de so sud Vesubiá (Uelhs, So Figaret) e mai de Duranús e Coarasa.
Trobam ponctualament l’influéncia de « lo, la ». Retrobam aquel article « so, sa, si, sei » en provençal de Grassa a Vença e de Sa Còla a Greolieras emé si ancians que sabon ancara parlar.
Sus la grafia :
se ditz [iò]
aa se ditz [òw]
s de plural se pronóncia
r final de si vèrbs si pronóncia variablament
Al femenin, la terminason plurala –as deven sovent –ai, pòl variar segon las personas en -ei e quasi -i.
Texte tal coma foguèt lejut e enregistrat per so vinil « Brami »
Ventadorn 1979, música : Miquel Barnoin